लेखक: डॉ यश वेलणकर

सीमा एक स्मार्ट,हुशार इंजिनिअर तरुणी. कॉलेज पूर्ण झाल्यानंतर तिला लगेच नोकरी मिळाली. कॉलेजमध्ये असताना कँपस इंटरव्ह्यू मध्येच तिची निवड झाली होती. कॉलेज मध्ये ती तिची मोपेड घेऊन जायची तशीच नोकरीला देखील जाऊ लागली. पण चार महिन्यापूर्वी ती तिची मोपेड चालवत असताना तिच्या समोर एक भीषण अपघात झाला. चौकात मोपेड वरील एका तरुणाला भरधाव ट्रकने उडवले. तिच्या समोर तो माणूस रक्ताच्या थारोळ्यात पडला होता. त्याची कवटी फुटून मेंदू बाहेर आला होता. ते दृश्य सीमाने पाहिले. त्या रात्री तिला झोप लागली नाही. दुसऱ्या दिवशी ती ऑफिसला गेलीच नाही. नंतर काही दिवस रिक्षाने ऑफिसला गेली.आता या घटनेला चार महिने झाले तरीदेखील तिला तिची मोपेड चालवत रस्त्यावर जाण्याची भीती वाटते. रात्री झोपेतून ती दचकून जागी होते. असे अपघात काही रोज होत नाहीत असे तिने तिच्या मनाला समजावले तरी मोपेड चालवण्याच्या कल्पनेनेच तिच्या छातीत धडधडू लागते. ती अतिशय अस्वस्थ होते. नोकरीला रोज रिक्षाने जाणे परवडत नाही, त्यामुळे ती नोकरी सोडण्याचा विचार करू लागली. तिने डॉक्टरांचा सल्ला घेतला पण औषधे घेऊनही फारसा फरक पडला नाही.असे काय झाले आहे सीमाला आणि त्यावर काही उपाय आहे की नाही  

सीमाला जो त्रास होतो आहे त्याला आघातोत्तर तणाव PTSD post traumatic stress disorder असे नाव आहे.समोर भयानक अपघात पाहिल्याने तिच्या मनावर जो आघात झाला त्यामुळे तिला त्रास होतो आहे. गेल्या लेखात आपण भावनांना तोंड देण्याचा तिसरा मार्ग पाहिला होता. राग,चिंता,नैराश्य,अस्वस्थता,भीती या भावना मानसिक तणाव वाढवतात ,त्याचे शरीरावर दुष्परिणाम होऊ लागतात. ते कमी करायचे असतील तर मनात यातील कोणतीही भावना आली की आपले लक्ष शरीरावर आणायचे, भावनांचा  परिणाम म्हणून शरीरावर कोणत्या संवेदना निर्माण होतात ते साक्षीभावाने पहायचे. असे केल्याने भावनांचा शरीरावर होणारा परिणाम सौम्य होतो. त्रासदायक भावनांची तीव्रता कमी करण्यासाठी भावनांची ही सजगता वाढवणे आवश्यक आहे. हाच उपाय म्हणजे ‘माईंडफुलनेस थेरपी’ आघातोत्तर तणावासाठीही उपयोगी आहे.

या थेरपीमध्ये शरीरावरील संवेदनांची सजगतादेखील महत्वाची आहे. आपल्या मेंदूत लीम्बिक सिस्टीम नावाचा भाग भावनांशी निगडीत असतो. त्यामध्ये अमायग्डला नावाचा अवयव खूप महत्वाचा आहे. कोणताही धोका जाणवला की हा भाग प्रतिक्रिया करतो. तुम्ही रस्त्याने चालत असताना अचानक कुत्रा भुंकत तुमच्या अंगावर आला की धोका आहे हे या भागाला जाणवते आणि तो प्रतिक्रिया करतो. त्यामुळे शरीरातील अड्रीनलीन सारख्या अंतर्स्त्रावी ग्रंथी काही रसायने शरीरात सोडतात. त्या रसायनांमुळे शरीरात काही बदल होतात आणि शरीर त्या धोक्याला तोंड द्यायला सज्ज होते. याच रसायनांचा परिणाम म्हणून राग किंवा भीती या भावना निर्माण होतात.

निसर्गाने ही व्यवस्था स्वसंरक्षणासाठी केलेली आहे.पण हा अमायग्डला अधिक संवेदनशील झाला तर ? तीव्र मानसिक आघातामुळे हेच होते.जवळच्या नातलगाचा मृत्यू,भूकंप,वादळ यासारखी  नैसर्गिक आपत्ती यासारख्या आघातानंतर असा त्रास अनेकांना होतो. त्यावेळी छोट्या छोट्या गोष्टीनाही अमायग्डला तीव्र प्रतिक्रिया करू लागतो. पॅनिक अटॅक किंवा फोबिया अशा आजारात हेच घडते, त्यामुळे अचानक छातीत धडधडू लागते..असा त्रास असणाऱ्या व्यक्तींच्या  मेंदूचे परीक्षण केले तर अमायग्डला अधिक सक्रीय दिसतो, त्याचा आकार देखील वाढलेला असू शकतो.

असे आजार नसलेली व्यक्तीदेखील खूप रागावलेली किंवा घाबरलेली असते त्यावेळी तिच्या मेंदूतील अमायग्डला अधिक सक्रीय असतो. म्हणजेच अमायग्डला अधिक सक्रीय असेल त्यावेळी मनातील भावना तीव्र असतात. याचाच अर्थ असा की रागाची,भीतीची,नैराश्याची तीव्रता कमी करायची असेल तर ते केवळ बुद्धीला पटून उपयोग नाही. या अमायग्डलाची अधिक सक्रियता त्यामुळे कमी होत नाही. ती कमी करायची असेल तर अमायग्डलाला समजेल अशा भाषेत त्याच्याशी संवाद साधायला हवा. हा अमायग्डला सतत शरीराशी जोडलेला असतो आणि शरीराच्या संवेदनांना तो प्रतिक्रिया करीत असतो. म्हणजे त्याला फक्त संवेदनांची भाषाच समजते.

याच मुळे माइंडफुलनेस च्या विविध व्यायामात शरीरावरील संवेदनांची सजगता हा मेंदूचा व्यायाम सर्वात महत्वाचा आहे. याला माइंडफुल बॉडीस्कॅन असे म्हणतात. विपश्यना शिबिरात याच प्रकारचे ध्यान करून घेतले जाते. माइंडफुलनेस थेरपी मध्ये देखील असे बॉडीस्कॅन केले जाते. त्यासाठी खुर्चीत किंवा मांडी घालून बसायचे, आणि मनाने ठरवायचे की पुढील दहा मिनिटे शरीराची हालचाल करणार नाही, शरीर स्थिर ठेवणार. आता मन शरीराच्या विविध अवयवांवर न्यायचे, पायापासून डोक्यापर्यंत आणि डोक्यापासून पायापर्यंत मनाने सफर करायची. वस्त्राचा, जमिनीचा, वाऱ्याचा अन्य कोणताही स्पर्श किंवा अन्य संवेदना आहेत का ते जाणायचे. कोठे दुखते आहे,खाज उठते आहे,जळजळ होते आहे,धडधड होते आहे हे जाणायचे. याच शरीराच्या संवेदना,त्या जाणायच्या म्हणजे जणूकाही मनाने शरीराच्या पेशींशी संवाद साधायचा. तेथे काय चालले आहे ते जाणून घ्यायचे. अमायग्डला या संवेदना सतत जाणत असतोच पण त्या आपल्या जागृत मनाला जाणवत नसतात.हा मेंदूचा व्यायाम म्हणजे या संवेदना जागृत मनाने जाणायच्या.तुम्ही सुरुवातीला श्वासामुळे होणारी छातीपोटाची हालचाल जाणण्याचा व्यायाम केला असेल तर या संवेदना लवकर जाणवू लागतात.मेंदूतील इंसुला नावाच्या अवयवाचे हे काम आहे. त्याच्यामुळेच आपल्याला आत्मभान असते,शरीराच्या संवेदना समजत असतात. शरीराच्या प्रत्येक सजीव पेशीत काहीतरी घडत असते. मेंदूतील इन्सुला सक्रीय नसल्याने,आपण अधिकाधिक बहिर्मुखी असल्याने त्यामुळे निर्माण होणाऱ्या संवेदना आपल्याला जाणवत नाहीत. श्वासाची हालचाल,श्वासाचा नाकापाशी होणारा स्पर्श जाणत राहण्याचा व्यायाम मेंदूला दिला की शरीराच्या अन्य सूक्ष्म संवेदनादेखील समजू लागतात.

या संवेदनांच्या माध्यमातून आपल्याला अमायग्डलाला प्रशिक्षण द्यायचे आहे.त्याची संवेदनशीलता आणि अती सक्रियता कमी करायची आहे.त्यासाठी शरीराच्या संवेदना जाणायच्या, पण त्यांना प्रतिक्रिया करायची नाही,त्यांचा स्वीकार करायचा. पाय दुखत असतील तर कुठून कुठपर्यंत दुखते आहे ते पहायचे आणि मन पुढील अवयवावर न्यायचे .आई ग येथे दुखते आहे,ही प्रतिक्रिया झाली. ती करायची नाही, जे काही होते आहे त्याचा स्वीकार करायचा. कोठे खाज उठत असेल तर तेथे खाजवायचे नाही, ती खाज जाणायची आणि मन दुसऱ्या अवयवावर न्यायचे, ती खाज दहा मिनिटे टिकते का आधीच कमी होते ते पहायचे. डोके जड झाले,छातीत धडधड होत असेल तरी त्याला घाबरायचे नाही. कितीवेळ धडधडते ते पाहूया असे म्हणून शांत राहायचे. आपण घाबरतो,प्रतिक्रिया करतो त्यावेळी अमायग्डलाची सक्रियता वाढवीत असतो. या उलट संवेदना जाणतो आहोत पण प्रतिक्रिया करीत नाही अशा स्थितीत असताना मेंदूचे परीक्षण केले असता अमायग्डलाची सक्रियता कमी झालेली दिसते आणि मेंदूतील प्री-फ्रन्टल कोर्टेक्सची म्हणजे वैचारिक मेंदूची सक्रियता वाढलेली असते.

मानवी मेंदूतील प्री-फ्रन्टल कोर्टेक्समध्ये भावनांचे नियमन करणारी केंद्रे असतात. ती भावनांची तीव्रता अनाठायी वाढू देत नाहीत. भावना तीव्र असतात त्यावेळी आपले मन सैराट असते, आपले वागणे आक्रस्थाळी होते. ते टाळण्यासाठी मेंदूत ही इनबिल्ट फंक्शन्स असतात. ती अॅक्टिवेट केली नाहीत तर भावनिक बुद्धी विकसित होत नाही. मनात तीव्र राग किंवा भीती असेल त्यावेळी मेंदूतील अमायाग्डला अधिक सक्रीय असतो आणि प्री-फ्रण्टलकोर्टेक्स मधील ही केंद्रे कामच करीत नसतात. म्हणूनच या स्थितीला इमोशनल हायजॅक असे म्हणतात. आपला  अती सक्रीय भावनिक मेंदू वैचारिक मेंदूला काम करायची संधीच देत नाही,तोच निर्णय घेतो. त्यामुळेच रागाच्या भरात खून होतात आणि तीव्र नैराश्यामुळे आत्महत्या! आघातोत्तर तणाव हा आजार देखील  भावनिक मेंदू अती संवेदनशील झाल्याने होतो. असे झाल्यानेच  सीमाला मोपेड चालवण्याची भीती वाटू लागली.

ती भीती कमी करण्यासाठी मेंदूला प्रशिक्षण द्यायला हवे. माइंडफुल बॉडीस्कॅन हे ते प्रशिक्षण आहे. ते करीत असताना प्री-फ्रण्टल कोर्टेक्समधील भावनिक नियमन करणाऱ्या केंद्रांना आपण सक्रीय करीत असतो. या माइंडफुलनेस ट्रेनिंगमुळे मेंदूत रचनात्मक बदल होतात असेदेखील  न्यूरोसायन्समधील संशोधनात दिसत आहे. रोज वीस मिनिटे असे दोन महिने माइंडफुल बॉडीस्कॅन केले तर अमायग्डलाचा वाढलेला आकार लहान होतो आणि प्री-फ्रण्टलकोर्टेक्समध्ये नवीन पेशी निर्माण होतात असे सारा लाझार आणि रिचर्ड डेव्हिडसन यांच्या संशोधनात दिसले आहे. म्हणूनच तीव्र चिंता,फोबिया, पॅनिक अटॅक आणि आघातोत्तर तणाव  अशा मानसिक रोगात माइंडफुलनेस ही एक परिणामकारक उपचार पद्धती म्हणून वापरली जाऊ लागली आहे.सीमाला हे समजले आहे आणि ती माईंडफुल बॉडीस्कॅन करू लागली आहे.

पुनश्चवर आत्ता हा नि:शुल्क लेख आपण वाचलात. कसा वाटला? आवडला का?

ही तर केवळ एक झलक आहे. याहूनही एकापेक्षा एक सरस, आणि विविध विषयांना वाहिलेले लेख आपण पुनश्चवर प्रसिद्ध करतो आणि करतच रहाणार आहोत. तुम्ही सशुल्क सभासद झालात तर हे सर्व लेखही तुम्हाला सहज वाचता येतील. तेही किती स्वस्त! केवळ एक रुपयात एक दर्जेदार लेख!

एक वर्षभराचे फक्त १०० रुपये भरा आणि वाचा १०४ सशुल्क लेख.

मग वाट कशाची पहाताय? ह्या लिंकवर क्लिक करा आणि लगेच सभासद व्हा

अभिप्राय द्या...

This Post Has 8 Comments

  1. मानवी शरीर पुर्णपणे वेगवेगळ्या स्त्रावांवर चालले, ह्या लेखामुळे काही स्त्राव नियंत्रित करतात येतात हे समझले, बाँडी स्कॅन चा फायदा नक्कीच होईल,
    उत्तम लेख, मी वाचत असलेल्या मनात या पुस्तकासाठी मला फार ऊपयोगी वाटला।
    धन्यवाद!!!!!

  2. उत्तम उपाय आहे स्वत:च्या रागावर नियंत्रण ठेवण्याचा. पण मग रस्त्यावरच्या accident कडे थंड भावनेने बघणार्यांचा अमायग्डला नक्की काय काम करत असतो?

  3. Khoop sundar ani mahitipurna lekh

  4. Uttam lekh…itkya sankalpana sarvanna samahel ashya soppya bhashet sangitlya aahet.. khoop sundar ani mahitipurna 👍👍

  5. आजच्या कालानुरूप आणि आवश्यक।
    ज्ञान वर्धक।

  6. Khup sundar

  7. Its a scientific article written in simple lucid manner.The concept of mindful body scan is new in our country and it require in depth awareness programme.There are many more victims like Sema in our society needs proper education to the brain. The emotional quotient is linked with emotional hijack,yes its very true.I personally feel very sorry when we see many young generation youth instead of helping the victims laying in pool of blood,busy in taking the photographs and videos. These people are not at all afraid of situation in front of them . Is something wrong in their Prefrontal Cortex? Do they also need a mindful body scan ? Research and full length article is needed on this.I personally appreciate the content of this article.Congratulation for Punashya sharing this on your platform.Keep it up.

  8. Nehemipramanech uttam lekh! Mindfullness chi sankalpana aani tyache sakaratmak parinam sopya bhashet ulgadun sangitlyabaddal dhanyavaad!!