लेखक : श्रीकांत बोजेवार

रेल्वे फलाटावरील पुस्तकांच्या स्टॉल्सवर इतरही वस्तू विक्रीला ठेवण्याचे घाटत आहे. वस्तुतः एस. टी. आणि रेल्वे स्थानकावरील बुकस्टॉल्सने एक वेगळी वाचनसंस्कृती जोपासली आहे. त्यामुळे ती जपली जाणे गरजेचे आहे. रेल्वेच्या फलाटावरील ए. एच. व्हीलरही अक्षरे आपण गेली अनेक वर्षे पाहतो आहे. त्यांच्याशी आपले अनेकांचे एक नातेच निर्माण झालेले आहे. कारण एस.टी. आणि रेल्वे स्थानके या आपल्या दोन वैशिष्ट्यपूर्ण संस्कृती आहेत. रेल्वे फलाटावरील वर्दळ आणि गर्दीचे नाते मुख्यतः शहरांशी आहे तर एस. टी. स्थानकांचे नाते जिल्हा-तालुका-गाव पातळीवरील लोकव्यवहाराशी आहे. या दोन्ही ठिकाणी तासनतास बसून लोकांच्या हालचाली, मानसिकता, लोकांचे वागणे, प्रतिक्रिया, हालचाली टिपल्या तर त्या न्याहाळण्यातून समाजाविषयी, स्वभावांविषयी खूप काही कळते. बुकस्टॉल्स हा या दोन्ही ठिकाणांमधील आणखी एक समान दुवा. एक वेगळ्या प्रकारची वाचनसंस्कृती इथल्या स्टॉल्सने जन्माला घातली. गावातल्या वाचनालयात नियमित जाणारे आणि या स्टॉल्सवर वाचणारे हे दोन्ही वाचकच असले तरी त्यांचा वर्ग वेगवेगळा आहे आणि गेली अनेक वर्षे ही वाचनसंस्कृती जपली गेली आहे. परंतु रेल्वेने अलिकडे फलाटावरील बुकस्टॉल्सवर पुस्तकांव्यतिरिक्त विविध वस्तूही विक्रीला ठेवण्याचा मनोदय व्यक्त केला आहे. एकदा का या वस्तूंना या स्टॉल्सची ओसरी दिली की त्या हळूहळू हातपाय पसरतील आणि पुस्तकांना एखाद्या कोपऱ्यात ढकलले जाईल, हे वेगळे सांगण्याची गरज नाही. हे वेळीच रोखले जाणे आवश्यक आहे.

रेल्वे फलाट आणि बस स्थानके या दोन्ही ठिकाणांच्या बुकस्टॉल्समध्ये काही फरक आहेत. एस. टी. स्थानकांवरील बुकस्टॉल्सवर मुख्यतः वृतपत्रे, साप्ताहिके, मासिकेच फक्त असतात. त्यातही मराठीवर अधिक भर असतो. काही छुटपुट पुस्तके असतात परंतु ती फार दखलपात्र नसतात. या स्टॉल्सचा जीवही मोठा नसतो. त्या अर्थाने बसस्थानके ही पुस्तकांची स्थानिक संस्कृती असते. रेल्वे फलाटावरील स्टॉल्स मात्र राष्ट्रीय बाणा राखणारे आणि त्यामुळे हिंदी, इंग्रजी यांना प्राधान्य देणारे असतात. त्या त्या राज्याच्या स्थानिक भाषेला तिथे तिसरे स्थान असते. गेली अनेक वर्षे हे स्टॉल्स साहित्याच्या नियमित वाचकांबाहेरील एक तात्पुरता वाचक घडवण्याचे काम करत आले आहेत. या तात्पुरत्या वाचकांमधूनच अनेकदा नियमित वाचकही घडत आले आहेत. मोबाईल्स आणि सोशल माध्यमांच्या आजच्या युगात या दोन्ही ठिकाणांच्या स्टॉल्सना मिळत असलेला प्रतिसाद कमी होत असेल, स्टॉल्स चालवणारे आर्थिकदृष्ट्या जोखमीचे झाले असेल हे नक्कीच. परंतु सरकारी यंत्रणेने या स्टॉल्सकडे नफ्याच्या गणितातून बघणे चुकीचे असून प्रतिकूल परिस्थितीतही ही वाचनसंसस्कृती कशी जोपासता येईल, यासाठी प्रयत्न केले पाहिजे. कारण तोही सामाजिक बांधिलकीचाच एक भाग आहे.

एस. टी. स्थानकांवरील बुकस्टॉल्सनी एकेकाळी साप्ताहिक श्री, जत्रा, मनोहर, अमृत, विचित्रविश्व, चित्रलेखा अशा अनेक मराठी मासिकांना मोठा वाचक मिळवून दिला. श्री मधले स्पेशल रिपोर्ट्स, जत्रामधील विनोद आणि मनोहरमधील लेख, विदेशी चित्रपटांची माहिती यांतून ग्रामीण भागातील वाचकांची भूक भागवली जात होती. स्थानिक वृत्तपत्रांमधून जे मिळत नव्हते ते यातून मिळत होते. त्याचवेळी मायापुरी, फिल्मसिटी, सुषमा या फिल्मी मासिका- साप्ताहिकांनी चित्रपटविषयक माहितीची भूक भागवली. साप्ताहिक रसरंग हेच काम मराठीतून करत होते. चित्रपटांच्या गाण्यांची पुस्तके, संवादांची पुस्तके, एखादे लैंगिक माहिती देणारे पुस्तक, मनोरमासारखे एखादे इयरबुकही असे. रेल्वे फलाटावरील बुकस्टॉल्स हा प्रकृतीने थोडा वेगळा. तिथे अधिराज्य होते गुलशन नंदा, प्रेम बाजपेयी, समीर, कर्नल रंजित, वेदप्रकाश शर्मा, वेदप्रकाश काम्बोज, वासुदेव, जनप्रिय ओमप्रकाश शर्मा, लोकप्रिय ओमप्रकाश शर्मा (हे दोन वेगळे लेखक होते) या हिंदी पॉकेटबुक्सचे. प्रेमचंद, कृष्णचंदर, अमृता प्रीतम, राही मासूम रझा अशी हिंदी-पंजाबी साहित्यातील अक्षरलेणी या स्टॉल्सवर कमी किमतीत उपलब्ध असत.

मराठी प्रकाशक अशा प्रकारच्या पन्नास रूपयात मिळणाऱ्या जनआवृत्त्या रेल्वे किंवा एस. टी. स्थानकांवर का ठेवत नाहीत, असा प्रश्न मला गेली अनेक वर्षे पडला आहे. रेल्वेच्या या स्टॉल्सवर मराठीचे अस्तित्व वृत्तपत्रे, मासिके, नियतकालिके या व्यतिरिक्त कायम ठेवले होते ते बाबुराव अर्नाळकर, सुहास शिरवळकर यांनी. क्वचित कधी बाबा कदम यांची काही पुस्तकेही दिसत. चंद्रशेखर गोखले यांचा ‘मी माझा’ हा चारोळयांचा संग्रह लोकप्रिय झाल्यावर त्याच्या प्रती या स्टॉल्सवर मिळत होत्या आणि त्या पद्धतीची इटुकल्या आकाराचे आणखी काही चारोळी संग्रहही काही काळ मिळत होते. परंतु नेहमीच्या ग्रंथालयात अथवा पुस्तकांच्या दुकानात मिळणार नाही अशी बरीच पुस्तके रेल्वेस्टॉल्सवर मिळत. उदाहरणार्थ मोहम्मद रफी के लोकप्रिय नगमे, लताके दर्दभरे नगमे, खतरनाक ड्रॅक्युला वगैरे. जासूसी पंजा नामक एका प्रकाशनगृहाची हिंदी जासूसी कथांची पुस्तके हे या स्टॉल्सचे एक खास वैशिष्ट्य होते. कर्नल रंजित यांच्या पुस्तकांचा नायक मेजर बलवंत, जाजूसी पंजासाठी लिहिणाऱ्या इब्ने शफी नामक लेखकाने तयार केलेली कर्नल विनोद आणि कॅप्टन हमीद ही पात्रे हे सगळे त्या रेल्वे स्टॉलवरच भेटत असत. मनोहर कहानियां, सच्ची कहानिया, शमा ही काही वेगळ्या धाटणीची मासिके तिथे दिसत. मध्येच एखादे ‘बर्थ कंट्रोल’ अशा नावाचे पुस्तक उत्सुकता चाळवित असे. सहज नजरेला पडणार नाहीत अशी काही काही पिवळी पुस्तके खास शौकिनांसाठी असंत. ते गिऱ्हाईक आणि दुकानदार यांची एक संकेताची भाषा असे, जी त्या दोघांनाच कळत असे. एवढेच काय पाळणा संग्रह, बाळाची १०१ नावे, विष्णुसहस्त्रनाम, व्यंकटेश स्तोत्र, स्त्रीपात्रविरहित एकांकिका अशा प्रकारची २०-२५ पानांची खूप वेगवेगळ्या प्रकारची पुस्तकेही तिथे असत. अगदी खच्चून भरलेले ते दुकान, त्यातून डोकावणारी मासिकांची नावे, फिल्मी कलावंतांची रंगीत चित्रे हे पाहात बसणे यातून अनेकांची अभिरूची घडली आहे. धर्मयुगसारखे उच्च साहित्यिक अभिरूचीचे नियतकालिक, मुक्ता, सरिता यासारखा वेगळी हिंदी मासिके, के. पी. सक्सेना यांनी लिहिलेले चित्रपटांची उत्तम परीक्षणे देणारे मायापुरी यांचाही एक चाहता वर्ग या स्टॉल्सशी जवळीक राखून असे.

ए. एच. व्हीलर या कंपनीशी रेल्वेचे नाते जवळपास तब्बल १५० वर्षे जुने आहे. १८७७ साली ही कंपनी स्थापन झाली आणि देशभरातील रेल्वे स्थानकांवर पुस्तकाचे स्टॉल लावण्याचे हक्क या कंपनीला देण्यात आले. लंडनमधील तत्कालिन, पुस्तकांचे एक प्रसिद्ध दुकान ‘ए. एच. व्हीलर’ (आर्थर हर्ली व्हीलर हे त्या दुकानमालकाचे नाव होते.) याच्या नावावरूनच भारतातल्या कंपनीला हे नाव देण्यात आले. फलाटावर या कंपनीव्यतिरिक्त कोणाला पुस्तकांचा स्टॉल टाकता येणार नाही, असे संरक्षणही देण्यात आले. १९५० साली ही कंपनी बॅनर्जीनामक भारतीयाने विकत घेतली. गेल्या काही वर्षात व्हीलरला मिळालेले संरक्षण काढून रेल्वेने इतरांनाही पुस्तकविक्रीची परवानगी दिली.

कुणाची वाट पाहायची तर त्या व्यक्तीला व्हीलरच्या स्टॉलची खूण सांगणे ही अनेकांची सवय होती. कारण पुस्तके पाहता पाहता वाट पाहणे सुसह्य होत असे. अनेकदा आपसकूच खरेदीही होत असे. एखादे नवे साप्ताहिक बाजारात आले असेल, नवे वृत्तपत्र आले असेल तर त्याची माहितीही उभ्या उभ्या मिळत असे. फ्रंटलाईन, इंडिया टुडेसारखी तेव्हा आवाक्यात नसलेली नियतकालिके नुसती पाहूनही श्रीमंत झाल्यासारखे वाटत असे. बदलत्या काळात ही सांस्कृतिक भूक भले कमी झाली असेल, या बदलासमोर लगेचच शरणागती पत्करणेही बरे नाही. तेव्हा ही सांस्कृतिक केंद्रे आपण राखली पाहिजेत.

लेखक- श्रीकांत बोजेवार; अंक- महाराष्ट्र टाईम्स; दिनांक- २० ऑक्टोबर २०१८ 

Leave a Reply

This Post Has 9 Comments

  1. जेव्हा खिशात पैसे नव्हते तेव्हा त्या स्टॉल्सकडे आधाश्या सारखा दिवाळी अंकाकडे पहात बसायचो…

  2. श्रीकांतजी सर्वप्रथम ह्या आगळ्या आणि तरीही बहुजनांच्या जिव्हाळ्याच्या विषयावर लिहिलेत त्याबद्दल आभार. लेख वाचताना वेगवेगळ्या ST स्थानकांवर आणि रेल्वे फलाटावर वाचलेली अनेक मासिके, पुस्तके डोळ्यासमोर तरळून गेली. माझी चंदेरी, एकाच षटकार, क्रिकेट सम्राट किंव्हा आपलं महानगरशी ओळख इथलीच. लिहित राहा. पुनःश्च सुद्धा एक अभिजात वाचन संस्कृती घडवण्याव्ह प्रामाणिक आणि उल्लेखनीय प्रयत्न करीत आहे त्याला ऊन्ह एकदा शुभेच्छा….

  3. मराठीत pocket books हा प्रकार का नाही, हा प्रश्न मला नेहमीच पडतो

  4. नोकरीच्या निमित्ताने भारतातील लहानमोठ्या पन्नासेक रेल्वे स्थानकांवर वेळ काढण्याचे प्रसंग आले . त्यातील बहुतेकात ए एच् व्हीलर हा समान धागा . त्याचं हे स्मरण अगदी वाचनीय आणि down memory lane प्रकारात मोडणारे आहे . अगाथा ख्रिस्ती , पेरी मेसन वगैरेंच्या माध्यमातून माझ्यासारख्या मराठीतून शिकलेल्यास ईंग्लिश साहित्याची ओळख ह्या फलाटावरील छोटेखानी व्हीलर मुळेच झाली . लांबच्या प्रवासात दोन रुपयात उत्तम टाईमपास .
    धन्यवाद श्रीकांतजी !

  5. Uttam,mast maja aa gaya.old memories

  6. अगदी तंतोतंत शब्दांकन

  7. Made me nostalgic. Thanks. Really.

  8. श्रीकांतराव, खरोखरच स्मृतिविभोर करून टाकलेत की राव!
    ते सर्व दिवस आपल्या लेखाने डोळ्यापुढून चटकन तरळून गेले. धन्यवाद!

  9. एसटीचे आगार आणि बुक स्टॉल ह्यांचे नाते युगानुयुगे जुने असल्यासारखेच वाटायचे. जेव्हा जेव्हा एसटीचा प्रवास व्हायचा, एसटीची आगारात वाट पाहण्यापुर्वी ही पुस्तके नियतकालिके छान सोबत करायची.